Jak bank liczy zdolność kredytową: rachunek krok po kroku
Każdy bank ma własny model, ale wszystkie odpowiadają na to samo pytanie i korzystają z tych samych klocków. Gdy znasz klocki, przestajesz zgadywać.
Krótka odpowiedź: bank bierze dochód netto, który uznaje za stabilny, odejmuje koszty utrzymania gospodarstwa domowego i raty obecnych zobowiązań (także procent limitów), a następnie sprawdza, czy z nadwyżki zmieści się nowa rata. Równolegle liczy, jaki procent dochodu pochłoną wszystkie raty (DSTI), i ocenia historię kredytową. Kredyt dostajesz tylko wtedy, gdy wszystkie trzy testy wypadną pozytywnie.
Skąd biorą się zasady liczenia
Ogólny obowiązek wynika z ustaw: Prawo bankowe każe bankowi uzależnić kredyt od zdolności kredytowej, a ustawa o kredycie konsumenckim nakłada obowiązek oceny na każdego kredytodawcę. Ustawa o kredycie hipotecznym dodaje wymogi dla kredytów zabezpieczonych na nieruchomości. Szczegóły podpowiada nadzór: Komisja Nadzoru Finansowego wydała dla banków rekomendacje, z których dla kredytów konsumpcyjnych najważniejsza jest Rekomendacja T, a dla hipotecznych Rekomendacja S. Rekomendacje nie podają jednego wzoru, ale określają, co bank musi uwzględnić i jakie wskaźniki ma kontrolować.
W efekcie każdy bank ma własny model, ale zbudowany z tych samych elementów.
Krok 1: dochód, który bank uzna
Bank zaczyna od pytania, nie ile zarabiasz, ale ile z tego może bezpiecznie przyjąć jako regularny dochód przez cały okres kredytu. Typowe zasady:
- dochód netto z umowy o pracę liczony jest zwykle ze średniej z ostatnich miesięcy, z wymogiem stażu u obecnego pracodawcy,
- przy umowach cywilnoprawnych bank chce widzieć ciągłość wpływów przez dłuższy czas,
- przy działalności gospodarczej podstawą jest zwykle dochód z deklaracji podatkowej, a nie przychód,
- świadczenia niebędące wynagrodzeniem bank uwzględnia według własnych zasad albo wcale.
Jeśli dochód jest nieregularny, bank może przyjąć niższą wartość, na przykład średnią z dłuższego okresu. Dla kredytów w walucie innej niż waluta dochodu stosuje dodatkowe zabezpieczenia na wypadek zmian kursu.
Krok 2: koszty utrzymania
Od dochodu bank odejmuje koszt życia gospodarstwa domowego. Nie korzysta tu z Twojej deklaracji, tylko z własnych tabel, w których koszt zależy od liczby osób, a czasem od miejscowości. Jeśli zadeklarujesz wyższe wydatki niż tabelaryczne, bank zwykle weźmie wyższą wartość. Jeśli niższe, raczej nie zejdzie poniżej swojego minimum.
To ważne przy rodzinach: każde dziecko i każda niepracująca osoba w gospodarstwie podnosi koszty, które bank odejmie, zanim w ogóle zacznie liczyć ratę.
Krok 3: obecne zobowiązania
Następnie bank odejmuje wszystko, co już spłacasz:
| Zobowiązanie | Jak zwykle liczy je bank |
|---|---|
| Kredyt ratalny, gotówkowy, samochodowy | Pełna miesięczna rata |
| Kredyt hipoteczny | Pełna rata, czasem z buforem na wzrost oprocentowania |
| Limit w koncie (debet) | Określony procent przyznanego limitu, nawet przy saldzie zero |
| Karta kredytowa | Określony procent limitu, nawet przy saldzie zero |
| Raty 0% i odroczone płatności | Rata jak przy każdym kredycie, jeśli widać je w BIK lub w wyciągach |
| Poręczenie cudzego kredytu | Według polityki banku: od pominięcia do części lub całości raty |
| Alimenty płacone | Pełna kwota jako stały wydatek |
Dane bank bierze z Twojego wniosku, z BIK i z wyciągów z rachunku. Zatajenie zobowiązania nie pomaga: prawie wszystko i tak widać w bazach, a niezgodność między wnioskiem a bazą obniża wiarygodność.
Krok 4: nowa rata i test nadwyżki
Teraz bank oblicza ratę wnioskowanego kredytu. Przy kredytach o zmiennym oprocentowaniu, zwłaszcza długich, zakłada wyższe oprocentowanie od obecnego, żeby sprawdzić, czy rata nie przerośnie Cię po wzroście stóp. KNF zaleca bankom stosowanie takiego bufora, a jego wysokość zależy od polityki banku i aktualnych zaleceń nadzoru.
Jeżeli rata (z buforem) mieści się w nadwyżce dochodu nad kosztami życia i obecnymi ratami, pierwszy test jest zaliczony.
Krok 5: wskaźnik DSTI
Drugi test to relacja wszystkich rat, starych i nowej, do dochodu. To wskaźnik DSTI. KNF oczekuje, że banki ustalą jego maksymalne poziomy i będą je stosować, przy czym dopuszczalny poziom bywa niższy dla osób o dochodach poniżej przeciętnego wynagrodzenia, bo im mniejszy dochód, tym mniej zostaje na życie po zapłaceniu rat.
Przykład poglądowy, bez odwzorowania konkretnego banku: dochód netto 5 000 zł, obecne raty 1 200 zł, nowa rata 900 zł. Wszystkie raty to 2 100 zł, czyli 42% dochodu. Czy to przejdzie, zależy od limitu przyjętego przez bank i od tego, czy po odjęciu kosztów życia zostaje nadwyżka. Dla jednej osoby w małym mieście może się udać, dla czteroosobowej rodziny prawie na pewno nie.
Krok 6: scoring i historia kredytowa
Niezależnie od rachunku bank ocenia, jak spłacałeś dotąd. Korzysta z ocen punktowych, czyli scoringu: BIK wylicza własną ocenę na podstawie historii, a bank zwykle łączy ją z własnym modelem. Pod uwagę idą opóźnienia, liczba i rodzaj kredytów, długość historii, wykorzystanie limitów i liczba niedawnych zapytań.
Wynik scoringu może zablokować kredyt przy dobrej nadwyżce dochodu albo, rzadziej, sprawić, że bank zgodzi się na kwotę na granicy limitu. Brak jakiejkolwiek historii też jest informacją, o czym piszemy w tekście kredyt bez historii kredytowej.
Przykład: ten sam dochód, dwa różne wyniki
Załóżmy dwie osoby z identycznym dochodem netto 6 000 zł z umowy o pracę na czas nieokreślony. Liczby poniżej są poglądowe i służą tylko pokazaniu mechanizmu, nie odwzorowują żadnego banku.
Anna mieszka sama, nie ma kredytów ani kart. Bank przyjmuje dla jednoosobowego gospodarstwa koszt utrzymania na poziomie, powiedzmy, 1 500 zł. Zostaje 4 500 zł nadwyżki. Wnioskuje o kredyt gotówkowy z ratą 1 200 zł. DSTI wynosi 20%. Oba testy przechodzi z dużym zapasem.
Marek ma tę samą pensję, ale żonę bez dochodu i dwoje dzieci. Bank przyjmuje dla czteroosobowego gospodarstwa koszt utrzymania rzędu 3 600 zł. Marek spłaca kredyt samochodowy z ratą 900 zł i ma kartę z limitem 15 000 zł, której nie używa; bank wlicza jako obciążenie kilka procent limitu, załóżmy 450 zł. Zostaje 1 050 zł. Rata 1 200 zł się nie mieści, a DSTI po dodaniu nowej raty i obciążenia z karty przekroczyłoby 40%.
Ten sam dochód, ta sama kwota, dwa różne wyniki. U Marka wystarczy jednak zamknąć kartę i obniżyć ratę przez wydłużenie okresu, by wynik zmienił się z „nie” na „być może”. To pokazuje, że brak zdolności zwykle nie jest kwestią jednej liczby.
Gotówkowy a hipoteczny: czym różni się ocena
Przy kredycie hipotecznym okres spłaty jest wielokrotnie dłuższy, więc bank patrzy dalej w przyszłość. Bada, czy dochód utrzyma się do końca okresu (stąd znaczenie wieku i daty przejścia na emeryturę), stosuje bardziej konserwatywny bufor na wzrost stóp i ocenia wartość nieruchomości, która jest zabezpieczeniem. Ustawa o kredycie hipotecznym wymaga przy tym rzetelnej weryfikacji informacji o dochodach. Przy kredycie gotówkowym okres jest krótszy, ale oprocentowanie wyższe, więc rata dla tej samej kwoty jest znacznie większa. Osobno piszemy o tym, co zrobić, gdy brakuje zdolności na kredyt hipoteczny.
Dlaczego kalkulator w internecie pokazuje co innego
Kalkulatory zdolności na stronach banków i porównywarek są uproszczone. Zwykle nie znają Twojej historii w BIK, przyjmują przeciętne koszty życia i nie wiedzą, jak bank potraktuje Twoje źródło dochodu. Są dobre do zgrubnej orientacji, czy szukasz kwoty 30 tys. czy 300 tys. zł, ale nie mówią, czy dostaniesz konkretny kredyt. Jak oszacować zdolność samodzielnie i bez zostawiania śladów w BIK, piszemy w tekście jak sprawdzić zdolność kredytową.
Co z tego wynika dla Ciebie
Rozpisanie oceny na kroki pokazuje, gdzie są dźwignie:
- Krok 1: udokumentuj dochód, którego bank dotąd nie widział, albo poczekaj, aż staż osiągnie wymagany poziom.
- Krok 3: zamknij nieużywane limity i spłać drobne raty. To najszybszy sposób na poprawę.
- Krok 4 i 5: obniż kwotę albo wydłuż okres, żeby zmniejszyć nową ratę.
- Krok 6: pilnuj terminowości i nie składaj wielu wniosków naraz.
Rozpisany plan działania znajdziesz w artykule jak poprawić zdolność kredytową.
Pytania czytelników
Czy bank liczy dochód brutto czy netto?
Netto, czyli to, co faktycznie wpływa po podatkach i składkach. Przy działalności gospodarczej podstawą jest zwykle dochód wykazany w rozliczeniu podatkowym, pomniejszony o podatek i składki.
Czy dochód współmałżonka się liczy?
Tak, jeśli małżonek jest współkredytobiorcą. Jeżeli nie przystępuje do kredytu, bank może uwzględnić go tylko jako członka gospodarstwa domowego, czyli po stronie kosztów, a nie dochodów. Więcej w tekście o współkredytobiorcy.
Czytaj dalej
- Jak sprawdzić zdolność kredytową samodzielnie, zanim złożysz wniosekSamodzielne sprawdzenie zdolności kredytowej w 4 krokach: raport BIK, rejestry dłużników, budżet i wskaźnik DSTI. Bez zostawiania zapytań w BIK.
- Dlaczego nie mam zdolności kredytowej? 10 przyczyn, które da się sprawdzićNajczęstsze powody braku zdolności kredytowej: od nieuznanego dochodu, przez limity na kartach, po liczbę osób w domu. Jak rozpoznać, który dotyczy Ciebie.
Źródła i podstawa prawna
- Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, art. 70
- Ustawa z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, art. 9
- Ustawa z 23 marca 2017 r. o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami
- KNF – Rekomendacja T (detaliczne ekspozycje kredytowe) i Rekomendacja S (ekspozycje zabezpieczone hipotecznie)
Stan prawny na dzień aktualizacji tekstu. Przepisy i praktyka banków się zmieniają; przed decyzją sprawdź aktualne brzmienie aktów w ISAP.
Redakcja Bez Zdolności. Piszemy na podstawie ustaw, rekomendacji KNF oraz materiałów UOKiK, BIK i Rzecznika Finansowego, które cytujemy w źródłach. Nie sprzedajemy kredytów, dlatego możemy napisać, czego się nie da. Jak pracujemy.